Pozycja baz danych w
obrocie ekonomicznym
zyskuje obecnie błyskawicznie
na znaczeniu. Proces ten zaś trwa już niemal piętnaście lat.
Baza danych to, najprościej mówiąc, uporządkowany zbiór informacji.
Najprostszą jej formą jest zbiór rekordów ułożony w takiej postaci, jak
ma to miejsce np. w arkuszach kalkulacyjnych. Rekordy złożone są z pól,
do których wpisywana jest informacja, np. liczba porządkowa, imię,
nazwisko, miasto, ulica i tym podobne dane. O takiej bazie można
powiedzieć, że ma strukturę płaską.
Często jest tak, że do pojedynczego
pola lub rekordu trzeba dopisać kolejne informacje. Tworzone są wtedy
kolejne „płaskie” arkusze, a baza staje się bazą wielowymiarową.
Poszczególne dane są między sobą skorelowane – odbywa się to poprzez
nadanie każdemu z rekordów unikalnego indeksu, indeks ten jest podstawą
powiązania informacji w różnych tabelach występujących w bazie.
Indeksem przykładowo może być informacja występująca w powiązanych ze
sobą tabelach. Ważne jest, aby zawsze była wpisana i aby była
niepowtarzalna dla każdego rekordu.
Projektując bazę danych trudno jest
przewidzieć, że warunek ten zawsze będzie spełniony, dlatego też zwykle
stosuje się w rekordzie osobne pole indeksowe. Takie rozbicie
informacji na wiele tabel ma jeszcze jedną zaletę. Pozwala osobno
posortować rekordy w każdej z tabel, przez co można szybciej wyszukać
potrzebne informacje według dowolnego klucza. Ten sposób organizacji
danych stosowany jest w relacyjnych
bazach danych. Do takich należą
bazy: Oracle, Sybase, My-SQL, DB2 czy MS SQL. Bazy tego typu są
obecnie najbardziej rozpowszechnione. Do ich zalet należy między innymi
niezależność od języków programowania, bardzo łatwo jest w nich
wyszukiwać informacje z użyciem złożonych parametrów wyszukiwania,
pozwalają sprawnie zarządzać dużymi ilościami danych i dostępem do
nich.
Innym typem baz danych są bazy
obiektowe, w których każdy element
bazy ma przypisane pewne cechy. Doskonałym przykładem zastosowania baz
tego typu są systemy eksperckie albo systemy CAD. W tych ostatnich
obiektem w bazie może być np. belka regałowa, która ma przypisane
pewne cechy – wymiary, materiał, wytrzymałość, długość, kolor i wiele
innych. Z bazami tego typu wiążą się pewne charakterystyczne pojęcia,
takie jak obiekt i jego identyfikator, atrybuty i metody, hermetyzacja
i przekazywanie komunikatów, klasa, hierarchia klas i dziedziczenie.
Przykładem takiej bazy jest NDS stosowany w systemach produkowanych
przez firmę Novell. Podobny mechanizm został wprowadzony w systemach
Windows 2000 np. w Active Directory. W tego typu bazach obiektem jest
np. użytkownik, do którego przypisane są atrybuty – prawa dostępu. Dany
obiekt – użytkownik, może np. należeć do klasy – użytkownicy
zaawansowani, a tym samym dziedziczyć atrybuty klasy (np. prawa dostępu
do określonych katalogów czy usług). Klasy z kolei mogą tworzyć
hierarchię klas, o strukturze drzewa. Dostęp do bazy danych odbywa
poprzez wysyłanie komunikatów do obiektów w celu uzyskania dostępu do
jego atrybutów. Nie ma innej drogi uzyskania dostępu oprócz
zdefiniowanego dla niego interfejsu.
Gromadzenie danych bez możliwości
zarządzania nimi nie ma sensu, dlatego z bazą danych musi być związany
serwer bazy danych, którego zadaniem jest przede wszystkim zarządzanie
nią, ale również komunikacja z klientem. Serwery baz danych mogą
działać na pojedynczym komputerze jak również na wielu komputerach,
przy czym nie muszą to być jednostki takie same ani nie muszą mieć
takich samych systemów operacyjnych. W takich przypadkach mamy do
czynienia z systemami rozproszonymi.
Rozproszone środowisko
przetwarzania danych jest niewidoczne dla pracującego w nim użytkownika,
jednocześnie oferując możliwość replikacji zawartości baz danych
pomiędzy poszczególnymi serwerami, co między innymi pozwala uodpornić
system na awarie sprzętowe, umożliwia szybszy dostęp do danych i
pozwala na stosowanie niejednorodnej polityki archiwizowania danych w
przypadku różnych ośrodków przetwarzania danych.
Do zarządzania bazą
danych służą mechanizmy DBMS (Database Management System),
działające
na serwerze bazy danych. Mechanizm ten odpowiada za obsługę funkcji
związanych z zarządzaniem danymi czy przyjmowaniem zapytań od
użytkowników i odpowiadaniem na nie. To właśnie DBMS odpowiedzialny
jest za organizację informacji w bazie danych w struktury, takie jak
rekordy, tablice czy obiekty. Drugim elementem jest system komunikacji
z klientem. W jednowarstwowym modelu bazy danych klient bezpośrednio
modyfikuje jej zawartość, wpisując informacje. W modelu dwuwarstwowym i
wyższych, powszechnie stosowany jest język
zapytań – SQL (Structured
Query Language). Ponieważ wielu producentów stosuje własne
wersje SQL
dostosowane do potrzeb ich produktów, dlatego kolejnym elementem
pośredniczącym w komunikacji z DBMS są interfejsy
API. Jednym z
bardziej znanych tego typu interfejsów jest Microsoft ODBC. Podobne to
IDAPI firmy Borland, DRDA firmy IBM, DAL firmy Apple czy Glue firmy
Oracle.
Komunikacja klient-serwer może mieć różną postać. Mogą to być
lokalne bazy danych, w których
zarówno klient, jak i serwer (który może
raczej należałoby nazwać w takim przypadku motorem bazy danych
(Database Engine), znajdują
się na tym samym komputerze. Są to produkty
typu MS Access. Może to być model
dwuwarstwowy, w którym na komputerze
użytkownika zainstalowana jest aplikacja klienta, komunikująca się za
pomocą odpowiednich sterowników z serwerem bazy danych. Model
trójwarstwowy, zwany też „cienkim klientem” (Think Client), to
rozwiązanie, w którym wszystkie elementy, tzn. serwer, interfejs
komunikacyjny i klient, umieszczone są na serwerze (lub serwerach w
rozproszonym systemie bazy danych). Użytkownik ma dostęp do klienta za
pośrednictwem serwera WWW po stronie serwera i przeglądarki stron WWW
po stronie klienta. Architektura trójwarstwowa, oprócz zmniejszenia
ilości danych wymienianych pomiędzy serwerem bazy danych a klientem,
pozwala dodatkowo na wykorzystywanie tych samych aplikacji w
środowiskach silnie heterogenicznych.
Elementem, który z racji swojej
obszerności zostanie jedynie zasygnalizowany, jest kwestia
bezpieczeństwa. Serwer, na którym znajduje się motor bazy danych, nawet
w przypadku, gdy znajduje się za firewallem, musi umożliwiać
połączenie z bazą, w przeciwnym razie straciłby swoją funkcjonalność.
Oznacza to jednak, że w przypadku niewłaściwie zaprojektowanej bazy
danych może bardzo łatwo dojść do kradzieży lub nieautoryzowanej
zmiany informacji w tej bazie.
Poza bezpieczeństwem systemowym, bazy
danych jako specyficzne dobra niematerialne – bowiem ich faktyczna
wartość tkwi w ich użytkowym charakterze – mocno
kontrastują z tradycyjnymi utworami artystycznymi, chronionymi prawem
autorskim. Właśnie ten utylitaryzm sprawia, że bardzo często prawo
autorskie nie obejmuje ich swoim zakresem.
Wystarczająca w latach 80.
XX w. autorska ochrona tego typu dóbr informatycznych już na początku
lat dziewięćdziesiątych ub. w. coraz wyraźniej traciła na aktualności i
adekwatności. Lobby twórców banków danych bardzo szybko poczuło się
zaniepokojone sytuacją, w której krajowe prawa autorskie bądź zaczęły
odmawiać ochrony ich produktom ze względu na kłopoty ze spełnieniem
przesłanki twórczego charakteru dzieł, bądź też dobra przez nich
wytwarzane korzystały z tej ochrony tylko w niektórych krajach lub
regionach. Do głosu zaczęły też dochodzić słuszne opinie twórców nieautorskich
baz danych domagających się ochrony poniesionych nakładów
ekonomicznych.
Nowość w tej kwestii stanowi natomiast wprowadzenie w ramach
dyrektywy
z 1996 r. reżimu ochrony sui generis baz danych. Odnosi się on zarówno
do baz autorskich, jak i nie autorskich ze względu na niespełnienie
przesłanki twórczego charakteru utworu. Elementem koniecznym objęcia
danej bazy ochroną typu sui generis
jest wykazanie przez producenta
faktu poniesienia istotnego wkładu ilościowego lub jakościowego w
otrzymanie, weryfikację lub prezentację zawartości takiej bazy.
Istotna jest treść prawa płynącego z reżimu ochrony sui generis.
Mianowicie uprawnienie podmiotu posiadającego prawa do takiego dobra
wyraża się w skutecznym erga omnes
(wobec wszystkich), zakazie zarówno
pobierania całości lub istotnej części zawartości bazy danych, jak i
powtórnego wykorzystywania takiej całości lub części.
Pobieranie definiowane jest w dyrektywie jako trwałe lub okresowe
przeniesienie całej lub istotnej części zawartości bazy danych
dowolnymi środkami i w dowolnej formie na inny nośnik. Natomiast częste
jednostkowe pobieranie nawet małych, nieistotnych części bazy
traktowane jest jako korzystanie z jej istotnej części. Powtórne
wykorzystanie zaś obejmuje wszelkie formy publicznego udostępniania
całej lub istotnej części zawartości bazy danych przez
rozpowszechnianie kopii, ich wynajmowanie, transmisję bezpośrednią
online lub w inny sposób.
Jeżeli idzie o długość okresu ochrony przewidzianego modelem sui
generis to wynosi on 15 lat. Okres ten jest liczony od początku
roku
następującego po roku, w którym bank danych ukończono. Jeżeli jednak
przed upływem tego terminu został on w jakikolwiek sposób udostępniony
publicznie, to początek biegu okresu ochrony wyznacza pierwsze
publiczne udostępnienie. Wyraźnie można tu dostrzec, że okres ten jest
krótszy od przewidzianego prawem autorskim.