Artykuł wziął udział w IV edycji konkursu „Piórem logistyka”.
Wprowadzenie
Problemy związane z ujęciem systemowym logistyki a ogólną teorią
systemów i różnymi wyspecjalizowanymi teoriami systemowymi w znacznym
stopniu kształtują oraz określają intelektualny i naukowy klimat
naszych czasów. Bodźcem do rozwijania badań systemowych w wielu krajach
na świecie stał się gwałtowny rozwój myśli technicznej i dynamicznie
rozwijająca się gospodarka rynkowa. Rozwiązywanie coraz bardziej
skomplikowanych zadań – z różnych zakresów i dziedzin – wymaga od
projektantów i użytkowników posługiwania się arsenałem środków. Coraz
częściej stają się nimi narzędzia teorii systemów.
Współczesne badania
systemowe okazały się na tyle wielostronne, że przekształciły się w
odrębne dyscypliny naukowe, np. ogólna teoria systemów, matematyczna
teoria systemów itd. Często reprezentują odrębny kierunek w innych
naukach, np. ujęcie systemowe w biologii, lingwistyce, psychologii,
socjologii, logistyce itd. Pozwalają one tym samym na prowadzenie badań
i możliwość rozpatrywania rozwiązywanego problemu z różnych punktów
widzenia.
W miarę rozwoju badań systemowych w XX wieku coraz bardziej
kształtuje się obraz nauk systemowych. Systemy i systemowość
dostrzegana jest dzisiaj wszędzie, w tym również w działalności
logistycznej. Działalność systemowa stała codzienną działalnością ludzi
wielu zawodów. Inżynierię systemów w praktyce realizują nie tylko
inżynierowie, ale także kierownicy różnego szczebla zarządzania,
organizatorzy i planiści systemów złożonych, ponadto nauczyciele,
prawnicy, architekci, ekonomiści, działacze gospodarczy, menedżerowie,
dziennikarze, politycy. Z działalności systemowej korzystają badacze,
projektanci, realizatorzy i eksploatatorzy różnych systemów.
Teoretycznie każdy obiekt może być systemem, a każdą naukę, dziedzinę
wiedzy czy kierunek możne cechować systemowość.
Teoria systemów jest
podstawą nauk systemowych, do których dziś można zaliczyć: ekonomię,
teorię organizacji, cybernetykę, prakseologię i inne. Powstała ona na
przestrzeni wielu dziesięcioleci jako konsekwencja zauważonej
złożoności rzeczywistości – przyrody obiektów stworzonych przez
człowieka. Podejście systemowe koncentruje się na oddziaływaniach
między elementami systemu. Opiera się na spojrzeniu ogólnym,
całościowym, prowadzi do działania nastawionego na cel działania. Tym
samym prowadzi do określenia reguł działania, których celem jest zmiana
danego systemu lub stworzenie nowego. Szczególnie ważne jest to w
działalności logistycznej, gdzie mamy do czynienia z szeregiem zjawisk
dotyczących sterowania przepływami w łańcuchu logistycznym.
Współczesna logistyka, traktowana jako nauka, wymaga w pełni stosowania
rozwiązań systemowych. Mówienie o logistyce bez systemowego ujęcia jej
funkcjonowania w strukturach przedsiębiorstwa, jest nieporozumieniem, a
jednocześnie tylko systemowe podejście do logistyki pozwala na
odniesienie sukcesu na rynku. [7, s. 27]
Teoria systemów a logistyka
Nauki o systemach podlegają ciągłemu rozwojowi. Ich ujęcie
klasyfikowane jest z różnych punktów widzenia, zakresy i kryteria
wyodrębnienia różnią się. Istniejącą przy tym barierę postępu
społeczno-gospodarczego uczestnicy działalności systemowej próbują
pokonać w rozmaity sposób. Do tego zaś muszą być uzbrojeni w
odpowiednią filozofię, metodologię i teorię działania systemowego.
Wiedzy takiej mogą im dostarczyć nauki systemowe.
Początki ogólnej
teorii systemów sięgają wczesnych lat pięćdziesiątych. i łączone są z
nazwiskiem Ludwika von Bertalanffy’ego (1950). Określił on teorię
systemów jako naukę interdyscyplinarną, mogącą mieć zastosowanie w
analizie zjawisk, badanych przez tradycyjne dziedziny działalności
naukowej. Jej sfera zainteresowań nie ogranicza się wyłącznie do
systemów materialnych, lecz do każdej całości, zestawionej ze
współdziałających składników. Podobne stanowisko, aczkolwiek z bardziej
technicznego punktu widzenia, zajmują jego kontynuatorzy: L. Zadeh
(1969), H. Quastler (1965), K. Boulding (1956), R. Ashby (1958), R. L.
Ackoff (1963), Mesarović (1964), z których jedni są skłonni przyjąć
punkt widzenia, iż teoria systemów jest zwyczajnym zbiorem rozmaitych
narzędzi logicznych i matematycznych używanych do analizy systemów, a
drudzy, że teoria systemów jest samodzielną dyscypliną naukową, której
zadaniem jest opracowanie ogólnej abstrakcyjnej podstawy i jednolitego
szkieletu koncepcyjnego do prowadzenia badań nad zachowaniem się
systemów rozmaitych typów i klas.
Autorzy radzieccy, do których m. in.
należeli W. Sadowski, 1960; W. Lektorski, 1960; W. Kremianski, 1969 i
wielu innych, wyrażali pogląd, że ogólnej teorii systemów nie należy
interpretować jako zupełnego uogólnienia wszystkich teorii. Ich zdaniem
należy ją traktować jako uzupełnienie istniejącej wiedzy. Stąd
opracowali oni stopnie, typy i charaktery uogólnienia, wpływające na
aparat metodologiczny stosowany na gruncie nauk biologicznych,
technicznych lub w czystej teorii systemów, opartej na najbardziej
abstrakcyjnych działach matematyki. [6]
W Polsce gwałtowny rozwój badań systemowych nastąpił w latach
siedemdziesiątych. Sama teoria znalazła zastosowanie w wielu
dziedzinach wiedzy, o czym świadczą organizowane szkoły podstaw
inżynierii systemów oraz konferencje. W Polsce do czołowych twórców
teorii systemów należą: W. Bojarski, W. Findeisen, W. Gasparski, J.
Konieczny, W. Kieżun, M. Mazur, S. Piasecki, S. Ziemba i inni.
Współczesna myśl systemowa objęła dzisiaj zarówno problematykę
systemów
technicznych, jak i problematykę systemów biologicznych i społecznych.
W latach pięćdziesiątych zostało utworzone w USA Towarzystwo dla
Rozwoju Ogólnej Teorii Systemów, skupiało ono w swoich szeregach
najwybitniejszych znawców z tej dziedziny. W raportach Klubu Rzymskiego
odnajdujemy nowe podejście do modelowania wielkiego systemu działania,
jakim jest glob ziemski. Od 1972 r. istnieje w Wiedniu International
Institute of Applied Systems Analysis (IIASA), który rozwiązuje wybrane
problemy systemu globalnego. W liczących uczelniach świata funkcjonują
instytuty, katedry bądź zakłady, mające w swojej nazwie termin „system”
lub „inżynieria systemów”, w których rozwiązywane są skomplikowane
problemy., W Polsce taką rolę w zakresie rozwiązywania problemów kraju,
spełnia Instytut Badań Systemowych PAN oraz szereg komórek naukowych
uczelni wyższych. Metody i pojęcia rozwijane przez teorie systemów
znalazły praktyczne zastosowanie w rozwiązywaniu problemów
technicznych, ekonomicznych, wojskowych, a nawet politycznych.